Υπάρχουν ποιήματα που γράφτηκαν για μια συγκεκριμένη στιγμή στην ιστορία, αλλά μιλούν για όλες τις εποχές. Το ποίημα του Οδυσσέα Ελύτη “Ήρθαν ντυμένοι φίλοι” είναι ένα από αυτά. Δεν είναι απλώς ένα ποίημα για την κατοχή ή τον πόλεμο. Είναι ένα ποίημα για την ανθρώπινη φύση — και για το πώς η εξουσία μαθαίνει πολύ γρήγορα να μιλάει τη γλώσσα της αγάπης.
Το παμπάλαιο τέχνασμα
“Ήρθαν ντυμένοι φίλοι αμέτρητες φορές οι εχθροί μου.”
Σταμάτα μια στιγμή σε αυτή την πρόταση. Δεν λέει “ήρθαν οι εχθροί μου.” Λέει ήρθαν ντυμένοι φίλοι. Η διαφορά είναι τεράστια. Γιατί ο εχθρός που έρχεται με ξίφος είναι εύκολος — τον βλέπεις, τον αντιμετωπίζεις, ξέρεις τι είναι. Αλλά αυτός που έρχεται με χαμόγελο και υπόσχεση; Αυτός έχει ήδη περάσει την πόρτα σου πριν καν προλάβεις να σκεφτείς.
Δεν χρειάζεται να έχεις ζήσει πόλεμο για να το καταλάβεις. Αρκεί να έχεις εμπιστευτεί κάποτε τον λάθος άνθρωπο.
Οι Ινδιάνοι, η Αφρική, και όλοι οι άλλοι
Η ιστορία είναι γεμάτη από αυτό το μοτίβο. Οι ευρωπαίοι αποικιοκράτες έφταναν στις αμερικανικές φυλές με Βίβλους και συνθήκες, υπόσχοντας ευημερία και προστασία. Έφευγαν παίρνοντας μαζί τους τη γη, την ταυτότητα, τη γλώσσα — και αφήνοντας πίσω μια σιωπή που ακόμα δεν έχει γεμίσει.
Το ίδιο στην Αφρική. Το ίδιο στην Αυστραλία. Το ίδιο στη Λατινική Αμερική. Η φόρμουλα δεν άλλαξε ποτέ: πρώτα ο ιεραπόστολος με το ευαγγέλιο, μετά ο έμπορος με τη σύμβαση, μετά ο στρατιώτης με το όπλο. Και στο τέλος, όπως λέει ο Ελύτης, “σίδερο και φωτιά.” Πάντα το ίδιο τέλος. Απλώς με διαφορετική εισαγωγή.
Δεν είναι μόνο ιστορία
Αλλά θα έκανα λάθος αν άφηνα αυτό το ποίημα μόνο στα βιβλία ιστορίας. Γιατί αυτό το μοτίβο δεν έχει εποχή. Ζει δίπλα μας. Μερικές φορές μέσα στο ίδιο μας το σπίτι.
Στις προσωπικές σχέσεις το γνωρίζουμε καλά: ο άνθρωπος που μπαίνει στη ζωή σου με πρόσχημα αγάπης, αλλά σιγά σιγά παίρνει — την ενέργειά σου, την εμπιστοσύνη σου, τον χρόνο σου — και φεύγει αφήνοντάς σε να αναρωτιέσαι πού πήγες λάθος. Ενώ δεν πήγες εσύ πουθενά λάθος. Απλώς εμπιστεύτηκες.
Στην πολιτική το βλέπουμε κάθε εκλογική περίοδο: ο ηγέτης που μιλά για το λαό με λόγια που σε κάνουν να θέλεις να πιστέψεις, και σκέφτεται μόνο τον εαυτό του με πράξεις που το αποδεικνύουν αργότερα.
Και μέσα στην οικογένεια — εδώ ίσως είναι το πιο οδυνηρό από όλα. Γιατί η οικογένεια είναι ο τόπος όπου υποτίθεται ότι η αγάπη δεν χρειάζεται να αποδειχτεί. Και όμως: ο γονιός που αγαπάει με όρους και αποσύρει την αγάπη όταν δεν συμμορφώνεσαι. Ο συγγενής που προσφέρει βοήθεια για να δημιουργήσει χρέος που θα εισπράξει αργότερα. Το αδέρφι που σε χρησιμοποιεί φορώντας το προσωπείο της οικειότητας. Εδώ το τέχνασμα πονάει περισσότερο — γιατί η αγάπη είναι το τελευταίο πράγμα που φαντάζεσαι να χρησιμοποιηθεί ως εργαλείο ελέγχου. Κι όμως συμβαίνει, κάτω από την ίδια στέγη, ανάμεσα σε ανθρώπους που μοιράζονται το ίδιο αίμα.
Το πρόσχημα αλλάζει. Το αποτέλεσμα όχι.
Αυτό που δεν εξαπατάται
Εδώ όμως ο Ελύτης κάνει κάτι εκπληκτικό. Δεν μένει στην καταγγελία. Κρύβει μέσα στο ποίημα κάτι που μοιάζει με ελπίδα — ή μάλλον, με υπενθύμιση.
“Ούτε μέλισσα καν δεν γελάστηκε, ούτε ζέφυρος καν.”
Η φύση — η γη, το φως, ο αέρας, η μέλισσα — δεν εξαπατήθηκε ποτέ. Δεν χρειάστηκε να αναλύσει, να σκεφτεί, να αποφασίσει. Απλώς αναγνώρισε. Το χώμα δεν “έδεσε” με τη φτέρνα τους. Το φως δεν “έδεσε” με τη σκέπη τους. Η ψευτιά δεν άφησε χνάρι στη φύση — γιατί η φύση δεν διαπραγματεύεται με ό,τι δεν είναι αληθινό.
Και κάπου εκεί κρύβεται η μεγάλη ερώτηση που μας απευθύνει ο ποιητής: εμείς γιατί εξαπατιόμαστε; Μήπως γιατί θέλουμε να πιστέψουμε; Μήπως γιατί η ελπίδα είναι πιο δυνατή από την κρίση;
Ίσως. Και αυτό δεν είναι αδυναμία — είναι η πιο ανθρώπινη μας ιδιότητα. Αλλά είναι και η πιο επικίνδυνη, όταν δεν συνοδεύεται από προσοχή.
Γιατί αξίζει να το διαβάσεις σήμερα
Ζούμε σε εποχή όπου η γλώσσα της “προσφοράς” έχει γίνει εξελιγμένη όσο ποτέ. Διαφημίσεις που μιλούν για αξίες, πολιτικοί που μιλούν για το λαό, εταιρείες που μιλούν για το περιβάλλον, άνθρωποι που μιλούν για αγάπη — και όλοι τους κρατούν κάτι πίσω από την πλάτη.
Το ποίημα του Ελύτη δεν μας δίνει συνταγή για να τους αποφύγουμε. Δεν υπάρχει τέτοια συνταγή. Μας θυμίζει όμως κάτι απλό και βαθύ: αυτό που είναι αληθινό έχει ρίζες. Δένει. Με τη γη, με το φως, με τους ανθρώπους. Και αυτό που είναι ψεύτικο — όσο καλά κι αν είναι ντυμένο — δεν δένει ποτέ. Κάπου φαίνεται. Κάποτε φαίνεται.
Η δουλειά μας είναι να μάθουμε να το βλέπουμε νωρίτερα. Και να εμπιστευόμαστε εκείνη τη φωνή μέσα μας — αυτή που ξέρει, πριν ακόμα μιλήσει το μυαλό.
Απάντηση