Γιατί το υψηλό IQ δεν είναι πάντα ευλογία

Υπάρχουν άνθρωποι που μπαίνουν σε ένα δωμάτιο και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα έχουν ήδη προσέξει τον θόρυβο του κλιματιστικού, το φως που τρεμοπαίζει, την αμηχανία σε μια φωνή, μια λέξη που ειπώθηκε βιαστικά ή μια μικρή αδικία που οι υπόλοιποι δεν είδαν καν.

Συνήθως λέμε ότι είναι παρατηρητικοί.

Ίσως όμως να συμβαίνει κάτι βαθύτερο.

Ίσως ο εγκέφαλός τους να μην μπορεί εύκολα να σταματήσει να επεξεργάζεται.

Κάπου εκεί αρχίζει και η μεγαλύτερη παρεξήγηση γύρω από το υψηλό IQ.

Έχουμε μάθει να πιστεύουμε πως όσο πιο έξυπνος είναι ένας άνθρωπος, τόσο πιο εύκολη θα είναι και η ζωή του. Σαν η νοημοσύνη να είναι ένα δώρο που ανοίγει όλες τις πόρτες.

Κι όμως, πολλές φορές λειτουργεί περισσότερο σαν μεγεθυντικός φακός.

Και ό,τι μεγεθύνεται δεν γίνεται μόνο πιο καθαρό.

Γίνεται και πιο έντονο.

---

Όταν ο εγκέφαλος επεξεργάζεται διαφορετικά

Στη βιβλιογραφία, ως χαρισματικότητα ορίζεται συνήθως ένα IQ από 130 και πάνω, ενώ η κατηγορία των highly gifted ξεκινά περίπου στο 145.

Ο αριθμός όμως είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου.

Οι νευροεπιστήμες δείχνουν ότι, κατά μέσο όρο, τα άτομα με υψηλότερο IQ παρουσιάζουν πιο αποδοτική νευρωνική επεξεργασία και διαφορές στη λειτουργική οργάνωση του εγκεφάλου. Αυτό δεν σημαίνει απλώς ότι λύνουν γρηγορότερα ένα πρόβλημα.

Σημαίνει ότι συχνά επεξεργάζονται περισσότερες πληροφορίες, περισσότερες σχέσεις και περισσότερα πιθανά σενάρια ταυτόχρονα.

Και αυτή η ιδιαιτερότητα δεν σταματά στη λογική.

Αγγίζει τον τρόπο που βιώνουν τον κόσμο.

Το ίδιο μυαλό που αντιλαμβάνεται περισσότερες λεπτομέρειες δυσκολεύεται και περισσότερο να τις αγνοήσει.

Τον θόρυβο.

Το έντονο φως.

Την αλλαγή στην έκφραση ενός προσώπου.

Τη σιωπή μετά από μια κουβέντα.

Μερικές φορές ακόμη και μια σκέψη που οι περισσότεροι θα άφηναν να περάσει απαρατήρητη.

---

Δεν ακούμε όλοι την ίδια μουσική

Ίσως η δυσκολία αρχίζει όταν προσπαθούμε να συγκρίνουμε εμπειρίες που δεν είναι ίδιες.

Δεν θα κατηγορούσες ποτέ έναν μουσικό επειδή ακούει περισσότερες νότες μέσα σε ένα κομμάτι.

Δεν θα του έλεγες ότι «υπεραναλύει» τη μουσική.

Απλώς αντιλαμβάνεται αποχρώσεις που οι περισσότεροι δεν προσέχουν.

Το ίδιο μπορεί να συμβαίνει και με κάποια μυαλά.

Δεν δημιουργούν πληροφορίες που δεν υπάρχουν.

Αντιλαμβάνονται περισσότερες από αυτές που ήδη υπάρχουν.

Περισσότερες συνδέσεις.

Περισσότερα μοτίβα.

Περισσότερες αντιφάσεις.

Περισσότερες λεπτομέρειες.

Αυτό δεν κάνει κάποιον ανώτερο.

Όπως και το να ακούς περισσότερες νότες δεν σε κάνει καλύτερο άνθρωπο.

Σημαίνει μόνο ότι η εμπειρία του κόσμου είναι διαφορετική.

Και κάθε διαφορετική εμπειρία έχει το δικό της βάρος.

---

Η ασύγχρονη ανάπτυξη

Η Columbus Group, μία από τις σημαντικότερες ομάδες μελέτης της χαρισματικότητας, περιέγραψε το φαινόμενο με έναν όρο που εξηγεί περισσότερα από οποιονδήποτε αριθμό.

Ασύγχρονη ανάπτυξη.

Οι γνωστικές ικανότητες αναπτύσσονται πολύ γρηγορότερα από άλλες πλευρές του ανθρώπου.

Έτσι μπορεί να συναντήσεις ένα παιδί που συζητά για φιλοσοφία, αλλά καταρρέει επειδή κάποιος πήρε το τελευταίο μπισκότο.

Δεν υπάρχει αντίφαση.

Υπάρχουν δύο διαφορετικοί ρυθμοί ανάπτυξης.

Το μυαλό τρέχει.

Το συναίσθημα μεγαλώνει με τον χρόνο.

Η ασυγχρονία αυτή δεν εξαφανίζεται όταν ενηλικιωθούμε.

Απλώς παύει να είναι τόσο ορατή.

---

Γιατί μερικές φορές κοστίζει

Η εικόνα του ανθρώπου που έχει υψηλό IQ και, άρα, τα καταφέρνει σε όλα δεν επιβεβαιώνεται πάντα από την έρευνα.

Μελέτες σε παιδιά με πολύ υψηλό IQ που είχαν παραπεμφθεί σε παιδοψυχιατρικές υπηρεσίες έδειξαν αυξημένες δυσκολίες συμπεριφοράς σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι δυσκολίες αυτές γίνονταν εντονότερες όσο αυξανόταν το IQ.

Πιο πρόσφατα, μελέτη σε περισσότερα από εξακόσια μέλη της Mensa σε πέντε ευρωπαϊκές χώρες κατέγραψε αυξημένα επίπεδα χαρακτηριστικών που σχετίζονται με χρόνιο στρες και τις λεγόμενες overexcitabilities — τις υπερδιεγερσιμότητες που είχε περιγράψει ο Kazimierz Dąbrowski.

Οι ερευνητές μιλούν για μια πιθανή «υπόθεση δυσαρμονίας».

Όχι γιατί η υψηλή νοημοσύνη προκαλεί από μόνη της ψυχικές δυσκολίες.

Αλλά γιατί ένας εγκέφαλος που επεξεργάζεται περισσότερα ερεθίσματα μπορεί, σε ορισμένους ανθρώπους, να εκτίθεται συχνότερα στην υπερφόρτωση.

Η νοημοσύνη δεν προστατεύει πάντα από την κόπωση.

Μερικές φορές την εντείνει.

---

Όταν συναντά τη νευροδιαφορετικότητα

Τα τελευταία χρόνια, όλο και περισσότεροι ερευνητές και θεραπευτές προτείνουν ότι η χαρισματικότητα μπορεί να ιδωθεί ως μία μορφή νευροδιαφορετικότητας.

Όχι επειδή αποτελεί διαταραχή.

Αλλά επειδή αντιπροσωπεύει έναν τρόπο επεξεργασίας της πραγματικότητας που αποκλίνει από τον μέσο όρο.

Όταν μάλιστα συνυπάρχει με ΔΕΠΥ ή αυτισμό — το λεγόμενο προφίλ twice exceptional (2e) — η καθημερινότητα γίνεται ακόμη πιο σύνθετη.

Ένα μυαλό που αναλύει σε ασυνήθιστο βάθος.

Και ένα νευρικό σύστημα που προσπαθεί να ισορροπήσει μέσα σε έναν κόσμο σχεδιασμένο για τον μέσο όρο.

Συχνά οι άλλοι βλέπουν μόνο το αποτέλεσμα.

Σπάνια βλέπουν την προσπάθεια.

Η ένταση δεν είναι ελάττωμα

Ο Πολωνός ψυχίατρος Kazimierz Dąbrowski ήταν από τους πρώτους που προσπάθησαν να περιγράψουν αυτή την εμπειρία.

Μίλησε για τις λεγόμενες υπερδιεγερσιμότητες (overexcitabilities).

Δεν τις αντιμετώπισε ως παθολογία.

Τις είδε ως μια μεγαλύτερη ένταση με την οποία κάποιοι άνθρωποι βιώνουν τον κόσμο.

Σκέψεις που δεν σταματούν εύκολα.

Συναισθήματα που έχουν μεγαλύτερο βάθος.

Έντονη αισθητηριακή εμπειρία.

Αστείρευτη φαντασία.

Μια ηθική ευαισθησία που δυσκολεύεται να συμβιβαστεί με την αδικία.

Για τον Dąbrowski, αυτή η ένταση δεν ήταν απαραίτητα πρόβλημα.

Ήταν η πρώτη ύλη της προσωπικής εξέλιξης.

Η δύναμη που μπορεί να οδηγήσει έναν άνθρωπο να ξαναχτίσει τον εαυτό του, όχι επειδή είναι αδύναμος, αλλά επειδή δεν μπορεί να αρκεστεί σε μια ζωή που δεν του μοιάζει.

Ίσως γι’ αυτό πολλοί χαρισματικοί άνθρωποι δεν αισθάνονται ότι σκέφτονται περισσότερο.

Αισθάνονται ότι βιώνουν περισσότερο.

Και αυτό δεν είναι πάντα εύκολο.

---

Η σιωπή γύρω από το υψηλό IQ

Υπάρχει όμως κάτι που σπάνια συζητιέται.

Το πόσο δύσκολο είναι να μιλήσει κανείς ανοιχτά για το υψηλό IQ του.

Σχεδόν πάντα η πρώτη αντίδραση είναι η ίδια.

«Το λέει για να εντυπωσιάσει.»

«Νομίζει ότι είναι ανώτερος.»

«Κάνει επίδειξη.»

Κι όμως, τις περισσότερες φορές, συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο.

Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν μιλούν γι’ αυτό επειδή θέλουν να ξεχωρίσουν.

Μιλούν γιατί, για πρώτη φορά, βρήκαν μια εξήγηση.

Μια λέξη που έδωσε νόημα σε μια εμπειρία που κουβαλούσαν από παιδιά.

Στο γιατί ένιωθαν διαφορετικοί.

Στο γιατί κουράζονταν τόσο εύκολα.

Στο γιατί οι άλλοι έλεγαν συνεχώς πως «το παρακάνουν».

Πολύ ευαίσθητοι.

Πολύ αναλυτικοί.

Πολύ έντονοι.

Σαν να χρειαζόταν διαρκώς να μικρύνουν λίγο για να χωρέσουν.

Η ειρωνεία είναι ότι αυτή η σιωπή διατηρεί την παρεξήγηση.

Και η παρεξήγηση γεννά ακόμη περισσότερη σιωπή.

---

Επίλογος

Ίσως τελικά αυτό να είναι το μεγαλύτερο βάρος ενός φωτεινού μυαλού.

Όχι ότι σκέφτεται περισσότερο.

Αλλά ότι αντιλαμβάνεται περισσότερα.

Δεν θα κατηγορούσες ποτέ έναν μουσικό επειδή ακούει περισσότερες νότες μέσα στην ίδια μελωδία.

Δεν θα του έλεγες να σταματήσει να τις ακούει για να μοιάζει με τους υπόλοιπους.

Απλώς θα δεχόσουν ότι η εμπειρία του είναι διαφορετική.

Ίσως έτσι είναι και κάποια μυαλά.

Δεν βλέπουν έναν διαφορετικό κόσμο.

Βλέπουν περισσότερες αποχρώσεις του ίδιου κόσμου.

Και αυτό δεν είναι προνόμιο.

Είναι ευθύνη.

Μερικές φορές και μοναξιά.

Δεν διαλέγουμε το νευρικό σύστημα με το οποίο γεννιόμαστε.

Δεν διαλέγουμε πόσες «νότες» θα φτάσουν στα αυτιά μας.

Διαλέγουμε μόνο τι θα κάνουμε με αυτή τη μουσική.

Αν θα περάσουμε τη ζωή μας προσπαθώντας να την κάνουμε πιο απλή, για να χωρέσει στις προσδοκίες των άλλων.

Ή αν θα μάθουμε, σιγά σιγά, να την ακούμε χωρίς ενοχή.

Γιατί ίσως η αυτογνωσία να μην είναι η στιγμή που αλλάζει ο εαυτός μας.

Ίσως να είναι η στιγμή που σταματάμε να του ζητάμε να σωπάσει.

Και τον αφήνουμε, επιτέλους, να παίξει τη μουσική που πάντα υπήρχε μέσα του.

---

Βιβλιογραφικές αναφορές

• Columbus Group. A Definition of Giftedness — Ορισμός της χαρισματικότητας ως ασύγχρονης ανάπτυξης.
• Dąbrowski, K. Theory of Positive Disintegration — Θεωρία της Θετικής Αποδιοργάνωσης και υπερδιεγερσιμοτήτων.
• Neihart, M. (1999). The impact of giftedness on psychological well-being (PMC3722901).
• Karpinski, R. I., et al. (2018). High intelligence: A risk factor for psychological and physiological overexcitabilities (PMC9817003).
• Rinn, A. N., & Bishop, J. (2015). Έρευνες για τη χαρισματικότητα, την κοινωνική προσαρμογή και τα στερεότυπα γύρω από το υψηλό IQ.